Vandaag ontwaken we aan de oever van het Sevan meer, een meer op 1.914 meter hoogte. Op een landtong in het meer ligt het Sevanbavank klooster. Ooit gesticht in 305 nC door St Gregorius. De afbeelding van dit klooster met het achterliggende meer, was vooraf eigenlijk het enige beeld dat ik van Armenië kende. De kerken van dit klooster dateren uit de 9de eeuw. Het tweede klooster dat we bezoeken is het klooster van Hagartsin. Dit recent restaureerde klooster ligt tussen de bossen. Aan het einde van de middag bezoeken we het 9de eeuwse klooster van Sanahin. Mede door de Byzantijnse architectuur van de kerken, staat dit klooster op de Unesco werelderfgoedlijst. Vandaag was een dag waar we drie totaal verschillende kerken en kloosters bezocht hebben. Allemaal even prachtig en bijzonder. Morgen doen we nog een Armeens klooster. Daarna gaan we de grens over terug naar Georgie.

Gisteravond toen we in Goris arriveerden, was het mistig. Het stadje lag in de bewolking in de bergen. Ook vanochtend is het nog mistig. In de ochtend bezoeken we de middeleeuwse grotwoningen van Khndzoresk. De oude rotsnederzettingen zijn tot de jaren 50 van de vorige eeuw bewoond geweest. Via een lange trap komen we bij een hangbrug. Door de mist is de hoogte van 63 meter slecht te zien. Aan de overzijde bevinden zich de uit de rotsen gehouwen verblijven. Gelukkig trekt de bewolking op en wordt het zicht beter. 's Middags rijden we naar Tatev. Hier bevindt zich, op de rand van een diepe kloof, het negende eeuwse Tatev klooster. Om het klooster te bereiken maken we gebruik van de ruim vijf kilometer lange kabelbaan. Tot enkele jaren geleden, was dit de langste kabelbaan ter wereld. Wanneer ik de kerk van het klooster betreed, valt het mij op dat veel Armenen deze kerk bezoeken om te bidden. Zij bezoeken het graf van rector en overste Grigor Tatevatsi, een heilige in de Armeense kerk geboren in 1346. Met de kabelbaan gaan we weer terug.

We rijden vandaag naar Goris, het meest zuidelijke plekje van Armenie dat we zullen bezoeken. We beginnen de dag echter eerst bij Khor Virap, wat diepe put betekent. Gregorius de Verlichter werd in de 3de eeuw door Koning Tiridates in een put gevangen gehouden omdat hij Christen was. In de Romeinse tijd verboden. Later werd op deze plek een kapel en kerk gebouwd ter ere van Sint Gregorius. Via een smalle stalen verticale trap daal ik af in de 6,5 meter diepe put. De volgende stop is het wijndorpje Areni. Na een korte tour langs de wijnvaten en flessen, kunnen we de wat zoetere Armeense wijn proeven. Wel zeven soorten en dat nog voor de lunch. In de nabijheid liggen de kerkjes van Novarank prachtig gelegen in een kloof. Aan het einde van de middag bezoeken we de prehistorische site Zorats Karar. Het Armeense Stonehenge. Grote stenen en menhirs staan in cirkels opgesteld. Leuk om tussendoor te wandelen, maar op 1.700 meter hoogte staat een harde koude wind. In de bus warm ik weer op, terwijl de naar Goris rijden.

Vandaag gaan we ten oosten van de stad Yerevan het Geghard klooster bezoeken. Op weg naar dit klooster maken we een stop bij de Garni kloof. Basalt pilaren lijken hier tegen de rotsenwanden aangeplakt te liggen. De benaming "Basaltorgel" is op zijn plaats. We wandelen door de kloof. Aan de bovenzijde staat de tempel van Garni. Vermoedelijk was dit een een tombe voor de Romeinse heerser Sohaemus en gebouwd rond 175 nC. Grappig om dit in Armenie te zien. Na het middaguur rijden we door naar Geghard. Het goed bewaard gebleven middeleeuws Armeens klooster ligt tussen de kliffen van de Azat-vallei. Armine, onze gids vertelt dat het klooster al in de 4dw eeuw gesticht is en een bedevaartsplek is vanwege aanwezigen relikwieën. Ik betreed de hoofdkerk. Vanuit de kerk kan ik enkele kapelletjes bezoeken, die volledig uit de rotsen gehouwen zijn. Alles bij elkaar een bijzonder complex.

Vanaf de Cascade trappen is er een mooi uitzicht op de stad Yerevan en de achterliggende berg Ararat.

Vandaag bezoeken we de kathedraal van Echmiadzin en de archeologische site van Zvartsnots. Voordat we echter de stad Yerevan verlaten, rijden we naar het Mother of Armenia standbeeld. Vanaf de voet van dit beeld hebben we uitzicht over de stad Yerevan en de met sneeuw bedekte berg Ararat. Armenië was het eerste land dat zich bekeerde tot het christendom. De oudste en belangrijkste kerken van Armenië vind je in Etchmiadzin. Het hoofd van de Armeense Apostolische kerk, de Katholikos, heeft er zijn zetel (vergelijkbaar met de Paus voor de Katholieken). Wanneer ik de kathedraal betreed, zie ik de prachtige frescos. Foto's maken is binnen helaas niet toegestaan (en wordt scherp op gelet). In de nabijheid ligt de historische begraafplaats voor de priesters en de kerk van de heilige Gayane. Dit gehele complex is onderdeel van de Unesco werelderfgoedlijst. Bij Zvartsnots, enkele kilometers verderop, bevinden zich de ruïnes van een oude rond, drie verdiepingen hoge kerk en het paleis van koning Tiridatus III. We bekijken de restanten. Koningin Tiridatus liet ooit 32 nonnen martelen. Eén van hen was de heilige Gayane (van de eerder genoemde kerk) Een andere non, Nino, wist te ontsnappen en zou later in Georgië het Christendom brengen (zie eerdere step in Bodbe). In het begin van de middag zijn we weer in Yerevan.

Vandaag is de laatste dag aangebroken in Georgië, althans voor nu. Volgende week keren we weer terug in Georgië. Op weg naar de grens stoppen we even bij het Khertvisi Fortress. Een goed bewaard gebleven fort uit de 12de eeuw. De grens passage verliep soepel. In Gyumrei, de tweede stad van Armenie, staat de opvallende Amenaprkich kerk. De kerk is in zwart met oranje stenen opgetrokken. De Kathedraal van de heilige moeder Gods, aan de overzijde op het plein, is de belangrijkste kerk van Gyumri. Aan het einde van de middag arriveren we in Yerevan, de Armeense hoofdstad. Rond de Cascade trappen zijn wecgaan eten. We blijven hier drie nachten.

In de namiddag bezoeken we de verborgen grotstad Vardzia nog geen 20 km van de Turkse grens. In de 12 eeuw startten monniken met het zorgvuldig uithakken van ruimtes in een steile bergwand. Dit als toevluchtsoord die bescherming moest bieden tegen de invallen van Mongolen. Een aardbeving aan het einde van de 13e eeuw maakte echter een einde aan Vardzia. Een groot deel van de buitenkant van de grotten stortte in, waardoor ineens veel van de ruimtes zichtbaar waren. Via uitgehakte treden kom ik bij de grotten. Ik passeer verschillende kamers. Bij de rotskerk zijn prachtige fresco's aangebracht. Soms lopen de treden door tunnels door de rotsen. Zo moet vroeger de hele stad geweest zijn. De doorgangen zijn laag. Gebukt loop ik naar de volgende ruimte. We passeren wijnkelders en woonverblijven. Nog altijd wordt Vardzia bewoond door zeven monniken. Via trappen, uitgehakte treden en tunnels keren we terug naar het parkeerterrein. Een bijzondere ervaring. 

De geschiedenis van het Akhaltsikhe fort (of Rabati Kasteel) gaat terug naar de 9e eeuw. In de eeuwen die volgden, viel het fort onder het Huis van Jaqeli, de Ottomanen en de Russen. Wanneer we door de poort het fort betreden, valt op dat de recente renovatie in 2012 het fort eigenlijk een nieuw uiterlijk hebben gegeven. Moderne bouwmethoden en materialen zijn gebruikt. Door de verschillende stromingen bezit namen van het fort, bevinden zich binnen het fort de moskee, de orthodoxe kerk en de synagoge naast elkaar. Het complex is leuk om te bezoeken. Als laatste beklim ik de toren. Vanaf het hoogste punt zie ik het fort-complex, de vallei en in de verte het hotel in Akhaltsikhe.

Vandaag lieten we de Zwarte Zee weer achter ons en verlaten Batumi. We rijden weer een stuk terug in oostelijke richting. Aan de zuidzijde van Georgië ligt Iran. Over twee dagen zullen we de grens met Armenie passeren. Dit betekent dat we vandaag ruim 300 kilometers af moeten leggen, deels door de bergen. Onderweg passeren we een klein,maar bijzonder klooster. Het klooster is in de 9de eeuw gesticht, maar vooral de fresco's die in de 14de eeuw aangebracht zijn zijn indrukwekkend. Boven het altaar is de afbeelding van het laatste avondmaal weergegeven. Het is ook wel bijzonder dat we alleen met onze groep in het kerkje staan. Tot nu waren alle kerken in Georgië druk bezocht.

Het is best een raar idee dat er een museum gewijd is aan Jozef Stalin. Hij was de leider van de Sovjet Unie en liet miljoenen tegenstanders uit de weg ruimen. Stalin is geboren in Gori. Hier staat ook zijn museum naast zijn geboortehuis. Nog altijd zijn er mensen die de Stalin periode beter vonden. Alles was geregeld en er waren geen problemen. De overheid zorgt voor alles. Nu werken mensen hard, maar kunnen nauwelijks rondkomen. In de tuin staat ook de trein waar Stalin mee reisde. Hij was bang om te vliegen. Tenslotte stoppen we even op het plein van Gori. Hier kwam in 2008 de Nederlandse fotograaf Stan Storimans om het leven bij Russische beschietingen.

Vanuit Mtskheta rijden we via de Georgian Militairy Highway de bergen. Deze weg leidt naar de grens met Rusland en is nog de enige open grens tussen de twee landen. Wij rijden niet over deze highway om naar Rusland te komen, maar voor het uniek gelegen kerkje van Kazbeki. Gelegen op een rotspunt boven het plaatsje Stepantmindi en voor de besneeuwde bergtoppen van het Kazbek gebergte. Helaas werkt het weer niet echt mee en hangt bewolking voor de bergen. Het is opvallend hoe druk het hier is. Toen ik hier negen jaar geleden was, reden we over een zandpad naar boven. Nu ligt er een asfalt weg en een verhard parkeerterrein. De tijden veranderen

We verlaten vandaag de hoofdstad Tbilisi en rijden naar de oude historische hoofdstad Mtskheta. Op een bergpunt boven de stad ligt de Djvari kerk. In de kerk staat een groot houten kruis. Dit kruis symboliseert het kruis van de heilige Nino. Het is druk in het kleine kerkje. Veel reisgroepen zijn hier bijeen. Waarschijnlijk is iedereen vanochtend uit Tbilisi vertrokken. Vanaf het kerkje zien we de stad Mtskheta liggen. De Svetitschoveli kathedraal is duidelijk zichtbaar. Op deze plek plaatste Nino in 337 haar houten kruis om de inwoners tot het Christendom te bekeren. Later in de 18de eeuw werd de kathedraal ommuurd om de kerk te beschermen tegen aanvallers. Rond de kerk bevinden zich talloze kraampjes met souvenirs. In een van de kraampjes kopen we Churchkela, een worstvormige snoep gemaakt van walnoten gedoopt in ingedikt druivensap. Lekker.

Vandaag hebben we de tijd om Tbilisi te bezoeken. We hebben besloten om aan te sluiten bij een lokale wandeltour door de stad. We gaan eerst Metekhi kerk, een prachtige Georgische kerk op een rotspunt aan de rivier. Met de kabelbaan gaan we naar het fort. Hiervandaan hebben we een mooi uitzicht over Tbilisi. Terug beneden bezoeken we de oude stad met de klokkentoren, de smalle straatjes en verschillende kerken. De tocht wordt afgesloten met een wijn proeverij van witte en rode Georgische wijn. In de middag bezoeken we de grote Georgisch Orthodoxe kathedraal. De grootste van het land. Tbilisi is een heerlijke stad om door heen te dwalen met een gezellige sfeer. Aan het einde van de reis komen we hier weer. Ik kijk er naar uit.